Prokura łączna niewłaściwa do wykreślenia.

1-DSC_2154Niedopuszczalny jest wpis do rejestru przedsiębiorców w Krajowym Rejestrze Sądowym jednego prokurenta z zastrzeżeniem, że może on działać tylko łącznie z członkiem zarządu. Wpisy w Krajowym Rejestrze Sądowym prokury jednoosobowej określanej jako prokura łączna z członkiem zarządu powinny zostać wykreślone. Podstawę ich wykreślenia stanowi art. 12 ust. 3 ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym.

Sąd Najwyższy na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 30 stycznia 2015 r. przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Wojciecha Kasztelana, po rozstrzygnięciu zagadnienia prawnego przedstawionego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego we wniosku z dnia 11 kwietnia 2014 r., BSA I-4110-5/14:

„Czy możliwy jest wpis do Krajowego Rejestru Sądowego, w rubryce »Prokurenci«, jednego prokurenta z jednoczesnym zastrzeżeniem, że może on działać tylko łącznie z członkiem zarządu spółki?”

podjął uchwałę:

Niedopuszczalny jest wpis do rejestru przedsiębiorców w Krajowym Rejestrze Sądowym jednego prokurenta z zastrzeżeniem, że może on działać tylko łącznie z członkiem zarządu.

Uzasadnienie faktyczne

Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego, działając na podstawie art. 60 § 1 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (jedn. tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 499 ze zm.), wniósł o rozstrzygnięcie przez skład siedmiu sędziów Sądu Najwyższego przytoczonego na wstępie zagadnienia prawnego. Przedstawił dane z dziewięciu wybranych okręgów sądowych, z których wynika, że wykładnia przepisów o prokurze jest niejednolita. W postanowieniach niektórych sądów rejestrowych dopuszczalność wpisu prokury udzielonej jednej osobie z zastrzeżeniem, że może ona działać tylko łącznie z członkiem zarządu, nie jest kwestionowana, natomiast sądy innych okręgów odmawiają wpisu takiej prokury. Zdarzają się także, w tym samym okręgu, zarówno postanowienia odmawiające wpisu takiej prokury, jak i dopuszczające jej wpis w rejestrze przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego w dziale 2 rubryka 3 „Prokurenci” jako prokury udzielonej pojedynczej osobie z adnotacją w polu 4 trzeciej rubryki, w której określa się rodzaj prokury „prokura łączna z członkiem zarządu”.

Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego wskazał także, że Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 27 kwietnia 2001 r., III CZP 6/01 (OSNC 2001, nr 10, poz. 148) dopuścił udzielenie prokury jednej osobie z zastrzeżeniem, że może ona działać tylko łącznie z członkiem zarządu spółki lub wspólnikiem. Uchwała ta została podjęta wprawdzie w czasie obowiązywania art. 62 k.h., ale jego treść jest prawie identyczna z obowiązującym art. 1094 § 1 k.c. Pomimo zajętego wyraźnie stanowiska przez Sąd Najwyższy, problem dopuszczalności udzielenia prokury jednej osobie z zastrzeżeniem, że może ona działać tylko łącznie z członkiem zarządu, wywołuje wątpliwości zarówno w orzecznictwie sądów powszechnych, jak i w doktrynie, której głosy są także podzielone.

Prokurator Generalny, powołując się na orzecznictwo Sądu Najwyższego oraz znaczenie dla praktyki przyjętej w nim wykładni przepisów o prokurze, stwierdził, że obowiązujące przepisy nie zabraniają ujawniania w Krajowym Rejestrze Sądowym w rubryce „Prokurenci” jednego prokurenta z jednoczesnym zastrzeżeniem, że może on działać tylko łącznie z członkiem zarządu spółki.

Uzasadnienie prawne

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Najwyższy wypowiedział się dwukrotnie na temat wykładni art. 62 k.h., którego odpowiednikiem jest art. 1094 § 1 k.c. Zarówno w orzeczeniu z dnia 18 lutego 1938 r., C.I. 170/37 (Zb.Urz. 1938, nr 12, poz. 561), jak i w uchwale z dnia 27 kwietnia 2001 r., III CZP 6/01, dopuszczono ustanowienie prokury w ten sposób, że jest ona udzielana jednej osobie, z zastrzeżeniem, iż prokurent może działać tylko łącznie z członkiem zarządu. Dotychczas w orzecznictwie Sądu Najwyższego brak więc rozbieżności na temat rozumienia specjalnej prokury, którą określa się jako prokurę łączną niewłaściwą lub prokurę łączną mieszaną. Zgodnie z art. 60 § 1 ustawy o Sądzie Najwyższym, Pierwszy Prezes może przedstawić wniosek o rozstrzygnięcie rozbieżności w wykładni prawa, gdy ujawnią się one w orzecznictwie sądów powszechnych, sądów wojskowych lub Sądu Najwyższego. We wniosku Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego wykazał jednoznacznie, że w orzecznictwie sądów powszechnych utrzymuje się wyraźna rozbieżność co do rozumienia przepisów o prokurze. W tej sytuacji, mając także na względzie, że przeważająca część doktryny kwestionuje dopuszczalność prokury łącznej niewłaściwej, podnosząc ważkie argumenty, które świadczą o braku podstaw prawnych dla takiej prokury na tle przepisów kodeksu cywilnego i kodeksu spółek handlowych, celowe stało się zajęcie w tej sprawie stanowiska przez powiększony skład Sądu Najwyższego. (…)

Zgodnie z art. 1091-1098 k.c., prokura jest specjalnym rodzajem pełnomocnictwa, należy jednak zwrócić uwagę, że jest ona wykorzystywana także przy konstruowaniu reprezentacji spółki kapitałowej przez zarząd. Zgodnie z art. 205 i 373 k.s.h., oświadczenie woli za spółkę może złożyć jedynie członek zarządu i prokurent. Także Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 27 kwietnia 2001 r., III CZP 6/01, podkreślił, że współdziałanie prokurenta z członkiem zarządu lub w spółkach osobowych ze wspólnikiem dotyczy nie tylko konstrukcji prokury jako specjalnego pełnomocnictwa, ale wiąże się ściśle z reprezentacją spółki. Współdziałanie prokurenta z członkiem zarządu lub wspólnikiem handlowej spółki osobowej dotyczy więc nie tylko konstrukcji prokury jako specjalnego pełnomocnictwa, ale wiąże się ściśle z reprezentacją spółki przez członków zarządu lub wspólników spółki osobowej, którzy są uprawnieni do jej reprezentowania. Spostrzeżenie to wskazuje, że analiza dopuszczalności prokury mieszanej, a więc takiej, w której oświadczenie woli wiążące spółkę składa prokurent i członek zarządu, powinna uwzględniać nie tylko przepisy o prokurze, ale również przepisy regulujące reprezentację spółki przez jej organy, a przede wszystkim przez zarząd. Rozważania dotyczące członka zarządu odnoszą się także do wspólnika handlowej spółki osobowej uprawnionego do jej reprezentacji, do oceny bowiem sytuacji takiego wspólnika, w związku z art. 331 k.c., należy odpowiednio stosować przepisy o osobach prawnych, w tym o działaniu tych osób przez ich organy (art. 38 k.c.).

Wykładnia językowa przepisów kodeksu cywilnego o prokurze wskazuje, że ustawodawca ustanowił trzy jej rodzaje. Po pierwsze, prokurę singularną, której przedsiębiorca udziela innej osobie lub osobom. Jeżeli udzielono takiej prokury kilku osobom, każda z nich jest umocowana do czynności sądowych i pozasądowych, jakie są związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa, z wyjątkiem czynności, o których mowa w art. 1093k.c. Jest to więc prokura wykonywana jednoosobowo. Po drugie, przedsiębiorca może udzielić prokury łącznej. W takim przypadku do skutecznego składania oświadczeń woli za przedsiębiorcę konieczne jest złożenie oświadczenia woli przez wszystkie osoby, którym udzielono prokury łącznej. Można także udzielić prokury łącznej lub singularnej, ale ograniczyć jej zakres tylko do spraw wpisanych do rejestru oddziału przedsiębiorstwa. Jest to prokura oddziałowa. De lege lata brak podstaw prawnych do udzielania przez przedsiębiorcę innego rodzaju prokury.

Należy pokreślić, że przepisy o prokurze zostały w obecnym kształcie wprowadzone do porządku prawnego stosunkowo niedawno, bo w 2003 r. Wprowadzając prokurę do kodeksu cywilnego, ustawodawca dopuścił nowy, trzeci rodzaj prokury – prokurę oddziałową. Nie dokonał, pomimo wspomnianych orzeczeń Sądu Najwyższego wydanych na podstawie przepisów kodeksu handlowego, dalszej modyfikacji przepisów o prokurze i nie wprowadził nowych jej rodzajów. W szczególności nie dopuścił prokury polegającej na tym, że ustanawia się jednego prokurenta, ale wskazuje, iż jest to prokura łączna wykonywana z członkiem zarządu.

Ustawodawca ogólnie określa, kto może być prokurentem. Zgodnie z art. 1092 § 2 k.c., prokurentem może być tylko osoba fizyczna mająca pełną zdolność do czynności prawnych. Oznacza to, że co do zasady nie ma przeszkód, aby prokurentem były także osoby wchodzące w skład organów spółki, czyli członkowie zarządu, rady nadzorczej lub zgromadzenia wspólników. Należy jednak ustalić, czy status członka organu spółki nie stoi na przeszkodzie udzieleniu mu prokury. Nie ma żadnych przeszkód, aby spółka mogła udzielić prokury wspólnikowi, jeżeli jest nim osoba fizyczna mająca pełną zdolność do czynności prawnych. Nie dotyczy to jednak wspólników handlowych spółek osobowych, którzy są uprawnieni do reprezentacji spółki. Może to być także prokura łączna z innymi wspólnikami lub innymi osobami, które spełniają wymaganie określone w art. 1092 § 2 k.c.

Niedopuszczalne jest natomiast udzielenie prokury członkom rady nadzorczej. Prokurent może dokonywać czynności prawnych za spółkę; rada nadzorcza jest powołana do sprawowania nadzoru we wszystkich dziedzinach działalności spółki, a więc także w zakresie czynności prawnych dokonywanych przez prokurenta. Z tego względu art. 214 § 1 i art. 387 § 1 k.s.h. wyraźnie zakazuje łączenia funkcji prokurenta z członkostwem w radzie nadzorczej.

Brak także podstaw prawnych, aby członek zarządu mógł zostać prokurentem. Przede wszystkim należy zwrócić uwagę, że członek zarządu jest osobą, której zachowanie traktowane jest jako zachowanie samej spółki. Ma to daleko idące skutki, gdyż jego zachowanie może być uznane za zachowanie samej spółki nie tylko przy dokonywaniu przez nią czynności prawnych, ale także brane pod uwagę przy ocenie odpowiedzialność spółki z tytułu czynów niedozwolonych lub bezpodstawnego wzbogacenia. Taka pozycja prawna członka zarządu jest źródłem nałożenia na niego licznych obowiązków oraz – w przypadku spółki z ograniczoną odpowiedzialnością – szczególnej odpowiedzialności za jej zobowiązania w razie niezgłoszenia spółki do upadłości (art. 299 k.s.h.). Prokurent natomiast jest pełnomocnikiem, czyli osobą umocowaną do dokonywania czynności prawnych za spółkę. Jego zachowanie nie jest więc zachowaniem samej spółki, dlatego można je przypisywać spółce tylko w takim zakresie, jaki wynika z udzielonego mu pełnomocnictwa. Zachowanie prokurenta, jak każdego pełnomocnika, jest w zasadzie obojętne z punktu widzenia czynów, które można przypisać spółce. Członek zarządu jest z mocy ustawy uprawniony do prowadzenia spraw spółki i jej reprezentowania (art. 201 i 368 k.s.h.), prokurent ma natomiast umocowanie tylko do dokonywania czynności sądowych i pozasądowych związanych z prowadzeniem przedsiębiorstwa (1091 k.c.). Ponadto jego umocowanie nie obejmuje zbycia przedsiębiorstwa oraz dokonania czynności prawnej, na podstawie której następuje oddanie go do czasowego korzystania, oraz do zbywania i obciążania nieruchomości, gdyż dla takich czynności wymagane jest pełnomocnictwo do poszczególnych czynności (art. 1093k.c.). Pozbawione sensu byłoby udzielanie prokury członkowi zarządu, gdyż to co uzyskiwałby na mocy prokury i tak wchodzi w zakres jego uprawnień do reprezentowania spółki. Podobne argumenty przemawiają przeciwko udzielaniu prokury wspólnikowi handlowej spółki osobowej, któremu przysługuje uprawnienie do reprezentacji spółki.

Pozostaje do rozważenia, czy de lege lata można ustanowić prokurenta oraz uzależnić skuteczność dokonywanych przez niego czynności w imieniu spółki od tego, aby dokonywał ich łącznie z członkiem zarządu. Należy podkreślić, że nie będzie to prokura łączna. Wykładnia art. 1094k.c. nie pozostawia wątpliwości, że prokury łącznej można udzielić kilku osobom łącznie, wobec czego każda z nich jest prokurentem, ale do skuteczności czynności prawnej, której dokonują w imieniu spółki, wymagane jest oświadczenie woli każdego z nich. Brak podstaw do stwierdzenia, że istota prokury łącznej sprowadza się do tego, iż do ważności czynności dokonywanych przez prokurenta nie wystarczy tylko oświadczenie samego prokurenta, lecz wymagane jest także jeszcze inne oświadczenie woli. Oświadczenie to może pochodzić nie tylko od drugiego prokurenta, lecz może być również oświadczeniem woli członka zarządu. Pogląd taki jest sprzeczny z wykładnią językową art. 1094 k.c., w którym stwierdza się jednoznacznie, że prokura może być udzielona kilku osobom łącznie i to jest właśnie prokura łączna. Nie jest wobec tego prokurą łączną udzielenie prokury tylko jednej osobie. Brak też podstaw prawnych, aby uzależniać skuteczność czynności dokonywanych przez prokurenta w imieniu spółki od oświadczenia woli członka zarządu spółki.

W konsekwencji należy uznać, że prokury łącznej można udzielić kilku osobom, co oznacza, że do skutecznego reprezentowania przez nich spółki jest wymagane złożenie oświadczenia woli przez każdego z nich. Każda z tych osób jest więc prokurentem, gdyż skoro udziela się prokury, to każdemu z prokurentów łącznych. To, że w art. 1094k.c. nie wspomina się, iż przedsiębiorca udziela prokury prokurentowi, nie upoważnia do przyjęcia, że drugą osobą w prokurze łącznej może być inna osoba niż prokurent.

Gdyby wolą ustawodawcy było, aby drugą osobą w prokurze łącznej mogła być osoba, która nie jest prokurentem, wymagałoby to wyraźnego postanowienia ustawy. Przykładem takiej regulacji jest tzw. reprezentacja mieszana, której podstawę stanowi art. 205 lub 373 k.s.h. W przepisach tych wyraźnie przewiduje się, że jeżeli zarząd jest wieloosobowy, do skutecznego złożenia oświadczenia woli za spółkę, jeżeli umowa spółki nie stanowi inaczej, wystarczy złożenie oświadczenia woli przez członka zarządu i prokurenta. Warto podkreślić, że Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 27 kwietnia 2001 r., III CZP 6/01, oraz doktryna ukształtowana po wydaniu tej uchwały również nie dopuszczają uznania za prokurę łączną prokury ustanowionej tylko dla jednej osoby i uzależnienia skuteczności jej reprezentacji od wyrażenia woli przez członka zarządu. W doktrynie przeważa stanowisko o braku podstaw dla ustanowienia takiej prokury; Sąd Najwyższy dopuścił wprawdzie taką możliwość, ale uznał, że jest to prokura łączna niewłaściwa, dla której podstawą mogą być przepisy o prokurze stosowane w drodze analogii.

Argumentem przemawiającym za dopuszczalnością prokury udzielonej jednej osobie i uzależnieniem jej skuteczności od konieczności współdziałania z członkiem zarządu jest to, że ustawa dopuszcza składanie oświadczeń woli za spółkę przez członka zarządu i prokurenta. Byłby to nowy rodzaj prokury, który określa się jako prokurę łączną niewłaściwą, prokurę łączną nieprawidłową albo prokurę łączną mieszaną. Za dopuszczalnością takiej prokury ma przemawiać to, że skoro reprezentacja spółki jest uregulowana niejednolicie, bo oświadczenie woli spółki może być złożone skutecznie przez członka lub członków zarządu, przez prokurenta lub prokurentów, likwidatora, radę nadzorczą lub pełnomocnika ustanowionego uchwałą wspólników, a także zwykłego pełnomocnika, to nie można wyłączać skutecznej reprezentacji spółki wtedy, gdy oświadczenie składane jest przez prokurenta i członka zarządu.

Oceniając różne sposoby reprezentowania spółki kapitałowej, trzeba przede wszystkim zauważyć, że zawsze mają one podstawę w ustawie, umowie spółki lub w statucie. Jest to konsekwencja reguły wyrażonej w art. 38 k.c., że spółka jako osoba prawna działa przez swoje organy w sposób określony w ustawie lub opartym na niej statucie. To, że w sytuacji określonej w art. 205 i 373 k.s.h. skuteczne jest oświadczenie woli złożone przez członka zarządu i prokurenta, jest dopuszczonym przez ustawę wyjątkiem od zasady, iż oświadczenia woli za spółkę składają członkowie zarządu lub osoby, które zostały umocowane przez nich do reprezentowania spółki, tj. pełnomocnicy zwykli lub prokurenci. Jako wyjątek ustawa dopuszcza również reprezentowanie spółki przez inny niż zarząd organ spółki lub specjalnego pełnomocnika ustanowionego uchwałą wspólników (art. 210 § 1 i art. 379 § 1 k.s.h.) albo przez osobę o szczególnym, zbliżonym do zarządu statusie, czyli likwidatora (art. 280 i 466 k.s.h.). Możliwość kształtowania zasad reprezentacji spółki przez ustanawianie innego rodzaju prokury niż ten, który jest przewidziany w ustawie, na podstawie oświadczenia woli zarządu, wykracza wyraźnie poza zasady reprezentowania spółki mające źródło w art. 38 k.c. Już z tego względu dopuszczenie takiego sposobu tworzenia prokury łącznej jest pozbawione podstawy prawnej.

Ścisłe uregulowanie w ustawie sposobu reprezentacji spółki kapitałowej ma swoje mocne uzasadnienie aksjologiczne. Bezpieczeństwo obrotu wymaga, aby w sytuacji, w której w obrocie występuje spółka, jej kontrahent mógł łatwo ustalić, czy osoby przedstawiające się jako umocowane do działania za spółkę rzeczywiście mają takie umocowanie. W tym celu nałożono na spółkę obowiązek ujawniania w rejestrze przedsiębiorców w Krajowym Rejestrze Sądowym osób, których zachowanie może być traktowane jako zachowanie samej spółki. Dotyczy to członków zarządu, ale także prokurentów, gdyż prokurent ma nie tylko szeroko zakreślone w ustawie umocowanie do reprezentowania spółki, ale może również być traktowany jako osoba, której zachowanie uznawane jest za zachowanie spółki. Jest tak zawsze wtedy, gdy do skutecznej reprezentacji spółki wystarczy oświadczenie jednego członka zarządu i prokurenta (art. 205 i 373 k.s.h.).

Określony w ustawie sposób reprezentacji spółki kapitałowej może być modyfikowany, jest to jednak możliwe tylko w umowie spółki lub w statucie. Ustawa nie dopuszcza modyfikacji zasad reprezentacji spółki przez oświadczenie woli członka lub członków zarządu. Za niedopuszczalnością ustanawiania prokury łącznej niewłaściwej (mieszanej), która powstaje na podstawie jednostronnej czynności prawnej, jaką jest udzielenie prokury, przemawia więc nie tylko wykładnia przepisów o prokurze, ale także określone w art. 38 k.c. zasady kształtowania reprezentacji osoby prawnej.

Uznanie za dopuszczalne ustanowienie prokury niewłaściwej uzależniałoby skuteczność oświadczenia woli prokurenta składanego w imieniu spółki od złożenia oświadczenia woli także przez członka zarządu. Taka prokura godzi w jej istotę, wypaczając model ustawowy. Prokurent jest specjalnym pełnomocnikiem, który – jeżeli nie jest to prokura łączna – może samodzielnie składać oświadczenie woli w zakresie spraw określonych w ustawie. Dopuszczenie do tego, aby skuteczność oświadczeń woli prokurenta zależała od woli członka zarządu, czyni z prokurenta nie samodzielnego pełnomocnika, jak chciał ustawodawca, ale pomocnika zarządcy, który jest mu podporządkowany. Takie ograniczenie umocowania prokurenta jest sprzeczne z istotą pełnomocnictwa, a szczególnie takiego jak prokura, gdyż z jednej strony zarząd daje mu umocowanie, aby mógł samodzielnie podejmować wszystkie czynności związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa spółki (z wyjątkiem określonym w art. 1093 k.c.), z drugiej zaś zabrania dokonywania jakiejkolwiek czynności samodzielnie, czyli w istocie bez zgody członka zarządu. Takie ograniczenie prokury byłoby o wiele dalej idące niż ograniczenie zakresu przedmiotowego prokury, o którym mowa w art. 1091 § 2 k.c., prokurent bowiem nie mógłby dokonać żadnej czynności bez zgody członka zarządu. Z tego względu powinno ono także być uznane za bezskuteczne wobec osób trzecich na podstawie art. 1091 § 2 k.c.

Skoro brak podstaw prawnych do ustanowienia prokury łącznej mieszanej (nieprawidłowej), to należy jeszcze rozważyć dopuszczenie ustanowienia takiej prokury w drodze analogicznego stosowania art. 205 i 373 k.s.h. Dotychczasowe rozważania wskazują, że w tym przypadku brak podstaw do stosowania analogii. To, że ustawodawca dopuścił, aby preferowany przez niego sposób reprezentacji w spółce kapitałowej, czyli reprezentacja łączna, mógł polegać także na tym, iż oświadczenie składa członek zarządu i prokurent, nie jest sytuacją zbliżoną do prokury niewłaściwej, rozumianej jako możliwość udzielenia przez zarząd prokury jednej osobie i uzależnienia skuteczności reprezentacji spółki przez prokurenta od oświadczenia woli członka zarządu. Tylko pozornie występuje tu ta sama sytuacja; oświadczenie woli w imieniu spółki składają członek zarządu i prokurent. W sytuacji określonej w art. 205 i 373 k.s.h. taka możliwość jest jednak przewidziana w ustawie, jest to więc zgodne z naczelną zasadą określającą działanie osób prawnych wyrażoną w art. 38 k.c. Jeżeli natomiast obowiązek współdziałania członka zarządu i prokurenta wynika z jednostronnego oświadczenia woli o ustanowieniu prokury pozostaje to w oczywistej sprzeczności z tą zasadą działania.

Możliwość dopuszczenia prokury łącznej mieszanej, czyli takiej, w której oświadczenie woli za spółkę składa jeden prokurent i jeden członek zarządu, może de lege lata wynikać tylko z umowy spółki lub ze statutu. Za dopuszczalne na podstawie art. 38 k.c. należy uznać określenie w umowie (statucie) spółki takiego sposobu reprezentacji spółki, że oświadczenie woli w imieniu spółki może złożyć jeden z prokurentów łącznych i członek zarządu. Tylko taka prokura łączna mieszana jest dopuszczalna na tle przepisów kodeksu cywilnego i kodeksu spółek handlowych. Zarząd, reprezentując spółkę, może działać tylko w zakresie wyznaczonym przez przepis ustawy oraz postanowienia umowy spółki lub statutu, co nie obejmuje uprawnienia do tworzenia nowego rodzaju prokury. Ustawodawca dopuszcza tylko prokurę singularna, łączną i oddziałową.

Przeciwko możliwości ustanowienia jednego prokurenta i uzależnienia ważności dokonywanych przez niego czynności prawnych w imieniu spółki od wyrażenia woli także przez członka zarządu przemawia charakter czynności, jaką jest ustanowienie prokury. Ustanowienie prokury łącznej nieprawidłowej następuje na podstawie czynności prawnej jednostronnej. Na tle prawa polskiego, co szczególnie mocno akcentuje doktryna, można uznać istnienie numerus clausus czynności jednostronnych. Innymi słowy, nie obowiązuje tu możliwość dokonywania każdego rodzaju czynności byleby nie wykraczały one poza granice określone w art. 58 k.c., lecz można dokonywać tylko takich czynności jednostronnych, które określa ustawodawca. Nie ma w ustawie podstaw do dokonywania przez zarząd czynności polegającej na ustanowieniu prokury singularnej i uzależnieniu skuteczności dokonywanych przez prokurenta czynności od oświadczenia woli członka zarządu.

Za odrzuceniem możliwości de lege lata tworzenia wolą zarządu nowego rodzaju prokury łącznej mieszanej przemawia także to, że w istocie brak potrzeb dla takiego rozwiązania. W orzecznictwie jako potrzebę sięgania po prokurę łączną niewłaściwą wskazano sytuację, w której spółka ze względu na bezpieczeństwo obrotu zamierza, aby oświadczenie woli składały zawsze co najmniej dwie osoby, a ustanowienie drugiego prokurenta wiązałoby się z dodatkowymi kosztami. Łatwo ten argument podważyć, gdyż dodatkowych kosztów można uniknąć lub znacznie je zminimalizować, udzielając prokury już zatrudnionemu pracownikowi. Poza tym do zachowania zasady reprezentacji łącznej wystarczy powołanie zarządu dwuosobowego oraz dwóch prokurentów łącznych. Wtedy, gdy umowa lub statut nie stanowią inaczej, oświadczenie woli za spółkę składają zawsze dwie osoby.

W drodze umowy lub statutu można dodatkowo przewidzieć, że członek zarządu może składać oświadczenie woli razem z jednym z prokurentów łącznych; takie umowne (statutowe) określenie zasad reprezentacji mieszanej uzupełni regulację ustawową w zgodzie z art. 38 k.c. Nie ma także oczywiście przeszkód, aby ustawodawca, gdy uzna za celowe uzupełnienie regulacji reprezentacji mieszanej, zezwolił na zastąpienie oświadczenia woli jednego z prokurentów łącznych oświadczeniem członka zarządu i wprowadził wyraźny przepis, który taką ewentualność dopuszcza. Byłaby to prokura łączna, mieszana tylko w tym sensie, że na podstawie wyraźnego przepisu ustawy może być wykonywana przez oświadczenie woli obu prokurentów albo jednego z nich i członka zarządu. Za potrzebą takiego uregulowania prokury łącznej przemawia to, że z różnych względów może się okazać, iż w spółce brak czasowo drugiego prokurenta i wtedy jego oświadczenie woli może zastąpić oświadczenie woli członka zarządu.

Nie bez znaczenia jest to, że z przepisów dotyczących rejestru przedsiębiorców w Krajowym Rejestrze Sądowym wynika, iż stworzony system wpisów do tego rejestru nie przewiduje możliwości wpisywania prokury niewłaściwej. Dokonywanie wpisów dotyczących prokury reguluje rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 listopada 2014 r. w sprawie szczegółowego sposobu prowadzenia rejestrów wchodzących w skład Krajowego Rejestru Sądowego oraz szczegółowej treści wpisów w tych rejestrach (Dz.U. z 2014 r., poz. 1667 ze zm.), wydane na podstawie art. 35a ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (jedn. tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 1203). Z § 52 tego rozporządzenia wynika, że w dziale drugim rejestru przedsiębiorców dla spółki z ograniczoną odpowiedzialnością i spółki akcyjnej, w rubryce trzeciej odnoszącej się do prokury, wpisuje się imię, nazwisko i numer PESEL prokurenta oraz rodzaj prokury. Podobną regulację dla handlowych spółek osobowych przewidują § 21 i 43 tego rozporządzenia. Skoro zaś członek zarządu nie jest prokurentem, to nie wiadomo, w której rubryce należałoby umieścić wzmiankę, że prokurent może skutecznie składać oświadczenia woli tylko łącznie z członkiem zarządu. Jak wskazano, brak do podstaw prawnych do wpisywania prokury łącznej wykonywanej razem z członkiem zarządu, gdy powołano tylko jednego prokurenta. Nie ma natomiast przeszkód, aby zgodnie z § 52, w drugim polu pierwszej rubryki rejestru przedsiębiorców, w której określa się zasady reprezentacji spółki przez zarząd i prokurentów, wpisać, gdy tak stanowi umowa spółki lub statut, że oświadczenie woli za spółkę może składać jeden z prokurentów łącznych oraz członek zarządu. Taką samą regulację dotyczącą wpisywania prokury zawierało uchylone z dniem 1 grudnia 2014 r. poprzednio obowiązujące rozporządzenie wykonawcze Ministra Sprawiedliwości.

Podniesione argumenty przemawiają za przyjęciem, że nie jest dopuszczalny wpis do rejestru przedsiębiorców w Krajowym Rejestrze Sądowym jednego prokurenta z zastrzeżeniem, że może on działać tylko łącznie z członkiem zarządu. Brak podstaw dla ustanowienia takiej prokury, gdyż nie przewidują jej przepisy kodeksu cywilnego o prokurze, a ponadto byłaby ona sprzeczna z art. 38 k.c. Mając to na względzie, należy uznać, że wpisy w Krajowym Rejestrze Sądowym prokury jednoosobowej określanej jako prokura łączna z członkiem zarządu powinny zostać wykreślone. Podstawę ich wykreślenia stanowi art. 12 ust. 3 ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym.

Przyjęta wykładnia przepisów o prokurze i reprezentacji spółki kapitałowej nie ma zastosowania do oceny skutków czynności prawnych dokonanych przez ustanowionych niezgodnie z nią prokurentów. Biorąc pod uwagę, że istniała długoletnia, tolerowana przez wiele sądów rejestrowych praktyka uznawania tzw. prokur łącznych niewłaściwych, przyjęta wykładnia przepisów o prokurze nie powinno prowadzić do podważenia bezpieczeństwa obrotu i możliwości pozbawiania skuteczności wielkiej liczby czynności prawnych, dokonanych przez prokurentów ustanowionych w ten sposób. Skoro ustanawianie tego rodzaju prokur było spowodowane występowaniem rozbieżności interpretacyjnych w stosowaniu prawa przez podmioty zobowiązane do przestrzegania prawa oraz przez organy powołane do ich stosowania, istnieje możliwość ograniczenia wstecznego stosowania ustalonej interpretacji przepisu. Dotyczy to w szczególności uchwał, które rozstrzygając zagadnienie abstrakcyjne wprowadzają element nowości w stosowaniu prawa (por. wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 15 grudnia 1995 r., nr C-415/93, Union Royale Belge des Sociétés de Football Association ASBL i inni przeciwko J.-M. Bosman i innym, i z dnia 27 września 2006 r., T-59/02, Archer Daniels Midland przeciwko Komisji, uchwała Trybunału Konstytucyjnego z dnia 7 marca 1995 r., W 9/94, OTK Zb.Urz. 1995, nr 1, poz. 20, uchwała pełnego składu Sądu Najwyższego z dnia 28 stycznia 2014 r., BSA-I-4110-4/13, OSNC 2014, nr 5, poz. 49, oraz uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 5 czerwca 2008 r., III CZP 142/07, OSNC 2008, nr 11, poz. 122, i z dnia 13 października 2011 r., II UZP 6/11, OSNP 2012, nr 5-6, poz. 69).

Z tych względów przyjęta w uchwale wykładnia obowiązuje tylko pro futuro od chwili jej podjęcia.

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s